Tóm tắt: Môi trường mạng và trí tuệ nhân tạo mở ra nhiều cơ hội học tập, kết nối và phát triển cho trẻ em, nhưng cũng kéo theo các nguy cơ về quyền riêng tư, lừa đảo, bắt nạt trực tuyến và nội dung độc hại. Từ thực tiễn này, bài viết đề xuất một số giải pháp về đổi mới công tác tuyên truyền, hoàn thiện pháp luật và nâng cao trách nhiệm của các nền tảng số; phát triển năng lực công dân số trong nhà trường; chuyển từ kiểm soát sang đồng hành trong gia đình; đồng thời trang bị cho trẻ kỹ năng tự bảo vệ, tư duy phản biện và sử dụng trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm. Qua đó, góp phần xây dựng môi trường mạng an toàn, lành mạnh và phù hợp với trẻ em.

Từ khóa: Bảo vệ trẻ em, môi trường mạng, trí tuệ nhân tạo, an toàn số.

I. MỞ ĐẦU

Sự phát triển nhanh chóng của các nền tảng mạng xã hội và ứng dụng trực tuyến đã mang lại nhiều tiện ích cho học tập, giải trí và kết nối xã hội, tuy nhiên cũng đặt ra không ít thách thức đối với công tác bảo vệ trẻ em. Theo kết quả khảo sát của Bộ Công an dẫn trong bài Chung tay bảo vệ và hỗ trợ trẻ em trên môi trường mạng: “27.1% trẻ dùng Internet dưới 01 giờ/ngày; 47.9% trẻ dành 1 - 3 giờ mỗi ngày để dùng Internet; 18.8% trẻ dùng 4–6 giờ và 2.3% trẻ em báo cáo sử dụng trên 10 giờ/ngày… Điểm trung bình trẻ tự đánh giá về khả năng an toàn khi tham gia môi trường số nằm trong khoảng 3.0 - 3.4/5 (nghĩa là có kiến thức nhưng còn hạn chế về khả năng áp dụng thực tế)”[1]. Điều này đòi hỏi công tác quản lý, tuyên truyền, giáo dục kỹ năng số và bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng cần tiếp tục được quan tâm, đổi mới và tăng cường hơn nữa trong thời gian tới. 

II. NỘI DUNG

1. Thực trạng bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng và trí tuệ nhân tạo tại Việt Nam

Thứ nhất, các nguy cơ đối với trẻ em trên không gian mạng ngày càng đa dạng và phức tạp.

Hiện nay, các mạng xã hội, ứng dụng trên môi trường mạng được tích hợp nhiều tính năng và tiện ích cho phép người dùng dễ dàng kết nối với nhau, thông tin tiếp cận rất phong phú, khiến trẻ em phải đối mặt với nhiều cạm bẫy, rủi ro, phổ biến như: tiếp cận với những nội dung độc hại (bạo lực, khiêu dâm,…) làm lệch lạc suy nghĩ, lối sống, sự phát triển; bị phát tán thông tin riêng tư, thông tin cá nhân của trẻ gây ảnh hưởng tiêu cực tới cuộc sống của trẻ; bị bắt nạt trực tuyến dưới nhiều hình thức khác nhau; sử dụng quá mức và rơi vào tình trạng nghiện Internet… Theo kết quả báo cáo khảo sát của Bộ Công an dẫn trong bài Chung tay bảo vệ và hỗ trợ trẻ em trên môi trường mạng: “100% số trẻ tham gia cho biết đã từng gặp ít nhất một dạng rủi ro trên môi trường mạng. Các loại rủi ro phổ biến nhất là: Nội dung xấu, phản cảm, không phù hợp (khoảng 53%); Bị lừa đảo hoặc xúc phạm/đe doạ (khoảng 40%); Trẻ còn có thể tiếp cận, mua sắm các sản phẩm nguy hiểm, độc hại trên môi trường số”[2]. Các nguy cơ mà trẻ em Việt Nam phải đối mặt trên môi trường mạng không còn giới hạn ở việc tiếp xúc với nội dung không phù hợp mà đã chuyển sang các hình thức xâm hại có tổ chức, có chủ đích và sử dụng công nghệ cao. Điều này phản ánh không chỉ mức độ phổ biến của hành vi bạo lực trực tuyến mà còn cho thấy những hạn chế trong hệ thống hỗ trợ tâm lý, tư vấn học đường và cơ chế tiếp nhận, xử lý phản ánh của trẻ em.

Bên cạnh đó, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) tạo ra nhiều dạng rủi ro mới như hình ảnh giả mạo (deepfake), chatbot có khả năng thao túng tâm lý. Các hệ thống tự động có thể liên tục gợi ý cho trẻ những nội dung tiêu cực, lệch lạc, đồng thời thu thập và sử dụng thông tin cá nhân của trẻ. Khác với các nguy cơ truyền thống, những rủi ro này thường khó nhận diện bằng mắt thường và có thể tác động âm thầm đến nhận thức, hành vi và sức khỏe tinh thần của trẻ.

Thứ hai, Nhà nước đã từng bước hoàn thiện hệ thống pháp luật, chính sách nhưng hiệu quả thực thi còn chưa đồng đều.

Nhận thức rõ những cơ hội và thách thức của môi trường số, Nhà nước từng bước hoàn thiện khung pháp lý về bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng. Các văn bản như Luật Trẻ em năm 2016, Luật An ninh mạng năm 2025, Luật Trí tuệ nhân tạo năm 2025 và Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân năm 2025 góp phần hoàn thiện, bổ sung cơ chế kiểm soát những rủi ro mới đối với dữ liệu, quyền riêng tư và an toàn của trẻ em trong môi trường mạng. Cùng với đó là Chương trình Bảo vệ và hỗ trợ trẻ em phát triển trên môi trường mạng, thể hiện bước chuyển từ cách tiếp cận chủ yếu là phòng ngừa, bảo vệ sang kết hợp bảo vệ với hỗ trợ trẻ em phát triển năng lực và tham gia tích cực trong môi trường số. Đồng thời với việc hoàn thiện pháp luật, công tác truyền thông, giáo dục kỹ năng số, tiếp nhận phản ánh và nâng cao trách nhiệm của các nền tảng công nghệ được đẩy mạnh. Tuy nhiên, hiệu quả thực thi vẫn chưa đồng đều; giáo dục kỹ năng an toàn số ở một số cơ sở giáo dục còn thiếu thường xuyên; sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường, cơ quan quản lý và doanh nghiệp công nghệ chưa thật sự chặt chẽ.

Thứ ba, khoảng cách giữa mức độ phát triển công nghệ và năng lực bảo vệ trẻ em.

Hiện nay, sự phát triển của công nghệ diễn ra nhanh hơn khả năng thích ứng của hệ thống quản lý và giáo dục. Trong khi các nền tảng số liên tục tích hợp AI tạo sinh, thuật toán gợi ý nội dung và mô hình khai thác dữ liệu người dùng thì phụ huynh, giáo viên chưa nhận diện đầy đủ rủi ro trên mạng. Việc cho trẻ sử dụng điện thoại thông minh, máy tính bảng và các thiết bị kết nối mạng còn thiếu sự kiểm soát về thời gian, nội dung và các ứng dụng mà trẻ sử dụng. Thực tế cho thấy nhiều gia đình vẫn sử dụng biện pháp kiểm soát thời gian sử dụng điện thoại như giải pháp chủ yếu, trong khi các rủi ro lớn nhất lại xuất phát từ chất lượng nội dung mà trẻ tiếp cận, khả năng tương tác với người lạ và việc chia sẻ dữ liệu cá nhân. Khoảng cách về năng lực số giữa cha mẹ và con cái khiến nhiều phụ huynh khó theo kịp những thay đổi của các nền tảng mạng xã hội hoặc các ứng dụng AI mà trẻ sử dụng hằng ngày.

Ở góc độ giáo dục, kỹ năng công dân số mới chỉ được lồng ghép trong một số hoạt động ngoại khóa, chưa hình thành thành một hệ thống năng lực cốt lõi. Vì vậy, nhiều học sinh có khả năng sử dụng công nghệ thành thạo nhưng lại thiếu kỹ năng đánh giá độ tin cậy của thông tin, nhận diện hình ảnh giả mạo, bảo vệ quyền riêng tư hoặc xử lý tình huống khi bị quấy rối trên môi trường mạng.

2. Giải pháp nâng cao hiệu quả bảo vệ trẻ em trên không gian mạng trong bối cảnh chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo

Thứ nhất, đổi mới công tác tuyên truyền, giáo dục theo hướng thiết thực và dễ tiếp cận.

Cần tận dụng mạng xã hội và các nền tảng số để xây dựng những sản phẩm truyền thông ngắn gọn, trực quan như video ngắn, đồ họa thông tin và chương trình phát thanh trực tuyến có thể giúp nâng cao nhận thức của trẻ em về kỹ năng sử dụng Internet an toàn, nhận diện tin giả, phòng, chống bắt nạt trực tuyến và xâm hại trẻ em. Bên cạnh đó, cần tăng cường tuyên truyền trực tiếp tại trường học và cộng đồng, lồng ghép nội dung bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng vào hoạt động ngoại khóa, sinh hoạt Đoàn, Đội và giáo dục kỹ năng sống. Các diễn đàn, tọa đàm, hội thi, cuộc thi trực tuyến và hoạt động sân khấu hóa cần được tổ chức thường xuyên, phù hợp với từng nhóm tuổi, qua đó giúp trẻ dễ tiếp thu và chủ động tham gia. Đồng thời, cần tổ chức các lớp tập huấn cho phụ huynh, giáo viên và trẻ em về bảo vệ dữ liệu cá nhân, nhận diện lừa đảo, sử dụng mạng xã hội và AI an toàn. Công tác tuyên truyền phải hướng tới thay đổi nhận thức và hành vi, thay vì chỉ cung cấp thông tin một chiều.

Thứ hai, tiếp tục hoàn thiện pháp luật và nâng cao trách nhiệm của các nền tảng số.

Cần tiếp tục hoàn thiện các quy định về bảo vệ trẻ em trong môi trường số, nhất là bảo vệ dữ liệu cá nhân, kiểm soát nội dung có hại, nhận diện độ tuổi người dùng và trách nhiệm của nền tảng trong phát hiện, ngăn chặn, xử lý hành vi xâm hại trẻ em. Cùng với đó, cần tăng cường thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm; nâng cao năng lực của cơ quan quản lý trong giám sát môi trường mạng và phối hợp với các nền tảng công nghệ. Đối với những vụ việc có yếu tố xuyên biên giới, cần đẩy mạnh hợp tác quốc tế để bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của trẻ em được bảo vệ kịp thời.

Doanh nghiệp cần thiết kế mặc định các chế độ bảo vệ phù hợp với người dùng là trẻ em, bao gồm: tài khoản riêng tư mặc định; giới hạn khả năng tìm kiếm thông tin cá nhân; hạn chế nhắn tin từ người lạ; cảnh báo khi trẻ chia sẻ dữ liệu nhạy cảm; cơ chế phát hiện và ngăn chặn hành vi bắt nạt, dụ dỗ hoặc quấy rối trực tuyến bằng AI. Bên cạnh trách nhiệm tuân thủ pháp luật, doanh nghiệp công nghệ cần xem bảo vệ trẻ em là một tiêu chí của phát triển bền vững và quản trị doanh nghiệp có trách nhiệm, qua đó cân bằng giữa lợi ích kinh doanh và trách nhiệm xã hội.

Thứ ba, nhà trường phát triển năng lực công dân số và khả năng tự bảo vệ cho học sinh.

Nhà trường cần chuyển từ việc chỉ dạy học sinh sử dụng công nghệ sang hướng dẫn các em sử dụng công nghệ an toàn, có trách nhiệm và hiệu quả. Các nội dung về quyền trẻ em, bảo vệ dữ liệu cá nhân, nhận diện tin giả và deepfake, sử dụng AI và ứng xử văn minh trên Internet cần được lồng ghép phù hợp trong hoạt động giáo dục.

Học sinh cũng cần được rèn luyện khả năng kiểm chứng thông tin, nhận biết nguy cơ, kiểm soát cảm xúc, phòng tránh bắt nạt trực tuyến và chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ khi cần thiết. Nhà trường cần có cơ chế tiếp nhận, tư vấn và xử lý các vụ việc liên quan đến trẻ em trên mạng, đồng thời tăng cường tư vấn tâm lý học đường và phối hợp với gia đình, cơ quan chức năng.

Thứ tư, gia đình chuyển từ giám sát sang đồng hành trong giáo dục số.

Cha mẹ nên chuyển từ việc chỉ kiểm soát thời gian sử dụng thiết bị sang đồng hành và hướng dẫn trẻ. Phụ huynh nên chủ động tìm hiểu những nền tảng mà con sử dụng, trao đổi thường xuyên về bảo vệ thông tin cá nhân, an toàn dữ liệu, cách ứng xử trên mạng và nhận diện các hình thức lừa đảo, nội dung giả mạo. Quan trọng hơn, gia đình cần tạo môi trường cởi mở để trẻ có thể chia sẻ khi gặp khó khăn hoặc sự cố trên mạng. Sự quan tâm, lắng nghe và hỗ trợ kịp thời sẽ giúp trẻ bình tĩnh xử lý tình huống và hình thành thói quen sử dụng Internet an toàn. Do đó, đồng hành và tạo niềm tin cần được coi trọng hơn việc kiểm soát đơn thuần.

Thứ năm, phát huy vai trò chủ thể của trẻ em và nâng cao khả năng tự bảo vệ.

Trẻ em không chỉ là đối tượng cần được bảo vệ mà còn là chủ thể tham gia môi trường mạng. Vì vậy, cần tạo điều kiện để trẻ được bày tỏ ý kiến về các vấn đề liên quan đến an toàn trên mạng, phản ánh nguy cơ và tham gia xây dựng những quy tắc ứng xử phù hợp với lứa tuổi. Bên cạnh việc nâng cao hiểu biết về pháp luật, giáo dục trẻ em trên môi trường số cần chuyển mạnh từ cung cấp kiến thức sang hình thành năng lực tự bảo vệ và sử dụng công nghệ có trách nhiệm. Trước hết, trẻ cần được trang bị kỹ năng bảo vệ dữ liệu cá nhân, bởi hình ảnh khuôn mặt, giọng nói, thông tin về trường học, vị trí, thói quen và các dữ liệu nhận dạng khác có thể bị khai thác để phục vụ hành vi giả mạo, lừa đảo hoặc tạo deepfake. Đồng thời, trẻ cần có năng lực xác thực thông tin, biết kiểm tra nguồn, đối chiếu và đánh giá độ tin cậy của nội dung trước khi tin tưởng hoặc chia sẻ; biết dừng lại, kiểm chứng và tìm kiếm sự hỗ trợ khi cần thiết. Bên cạnh đó, trẻ cần được trang bị kỹ năng về nguyên tắc sử dụng AI có trách nhiệm, không xâm phạm quyền riêng tư, danh dự và hình ảnh của người khác. Đây cũng chính là quá trình hình thành năng lực của một công dân số có khả năng sử dụng công nghệ một cách an toàn, có trách nhiệm và tôn trọng quyền của người khác.

III. KẾT LUẬN

Bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng trong bối cảnh chuyển đổi số và sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo đang đặt ra những yêu cầu mới đối với Nhà nước, gia đình, nhà trường, doanh nghiệp công nghệ và toàn xã hội. Mục tiêu của công tác này không chỉ dừng lại ở việc phát hiện, ngăn chặn và xử lý các hành vi xâm hại trẻ em trên môi trường mạng, mà quan trọng hơn là chủ động nhận diện, phòng ngừa rủi ro và tạo dựng một môi trường số an toàn, lành mạnh, phù hợp với sự phát triển của trẻ. Như vậy, bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng không phải là quá trình hạn chế trẻ tiếp cận công nghệ, mà là tạo điều kiện để trẻ được bảo vệ, được trang bị kỹ năng và được tham gia một cách an toàn, chủ động và có trách nhiệm. Đây cũng là cơ sở để Việt Nam tận dụng những thành tựu của chuyển đổi số và AI đồng thời bảo đảm tốt hơn quyền và lợi ích của trẻ em.

ThS. Nguyễn Thị Loan

                                                                                               Giảng viên Khoa Lý luận cơ sở

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Bộ Thông tin và Truyền thông (2025): Quyết định số 88/QĐ-BTTTT ngày 21/01/2025 về ban hành Bộ Quy tắc ứng xử về bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng.

2. Nguyễn Lan (2025): Chung tay bảo vệ và hỗ trợ trẻ em trên môi trường mạng, Cổng Thông tin điện tử Bộ Công an, https://byvn.net/W5jY, truy cập ngày 25/8/2026.

3. Quốc hội (2016): Luật Trẻ em (số 102/2016/QH13, ngày 05/4/2016).

4. Quốc hội (2025): Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân (số 91/2025/QH15, ngày 26/6/2025).

5. Quốc hội (2025): Luật An ninh mạng (số 116/2025/QH15, ngày 10/12/2025).

6. Quốc hội (2025): Luật Trí tuệ nhân tạo (số 134/2025/QH15, ngày 10/12/2025).

7. Thủ tướng Chính phủ (2021): Quyết định số 830/QĐ-TTg ngày 01/6/2021 về phê duyệt Chương trình “Bảo vệ và hỗ trợ trẻ em tương tác lành mạnh, sáng tạo trên môi trường mạng giai đoạn 2021 - 2025”.

8. Thủ tướng Chính phủ (2026): Quyết định số 468/QĐ-TTg ngày 23/3/2026 về phê duyệt Chương trình “Bảo vệ và hỗ trợ trẻ em phát triển trên môi trường mạng giai đoạn 2026 - 2030”.

[1] Nguyễn Lan (2025): Chung tay bảo vệ và hỗ trợ trẻ em trên môi trường mạng, Cổng Thông tin điện tử Bộ Công an, https://byvn.net/W5jY, truy cập ngày 25/8/2026.

[2] Nguyễn Lan (2025): Chung tay bảo vệ và hỗ trợ trẻ em trên môi trường mạng, Cổng Thông tin điện tử Bộ Công an, https://byvn.net/W5jY, truy cập ngày 25/8/2026.