Bảo đảm quyền con người theo Hiến pháp Việt Nam là nguyên tắc hiến định cơ bản, phản ánh bản chất của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Trong đó, chính quyền địa phương - cấp chính quyền trực tiếp gắn bó với Nhân dân - giữ vai trò quyết định trong việc hiện thực hóa các quyền con người, quyền công dân. Việc tổ chức chính quyền địa phương theo mô hình hai cấp đặt ra những yêu cầu mới đối với bảo đảm quyền con người, theo hướng tinh gọn bộ máy, rút ngắn quy trình, giảm tầng nấc trung gian, gắn trách nhiệm của chính quyền với người dân, đồng thời tăng cường phân định thẩm quyền và trách nhiệm giải trình. Trong bối cảnh đó, nghiên cứu bảo đảm quyền con người theo Hiến pháp Việt Nam gắn với tổ chức chính quyền địa phương hai cấp có ý nghĩa quan trọng nhằm bảo đảm các quyền hiến định được thực hiện một cách thực chất trong đời sống xã hội

1. Cơ sở hiến định của việc bảo đảm quyền con người gắn với tổ chức chính quyền địa phương

Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013 xác lập quyền con người là những quyền hiến định cơ bản của cá nhân, được Nhà nước công nhận, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm; lần đầu tiên được quy định đầy đủ, có hệ thống và tập trung trong Chương II, thể hiện bước phát triển quan trọng trong tư duy lập hiến và quản trị quốc gia. Khoản 1 Điều 14 Hiến pháp năm 2013 khẳng định: “Ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, các quyền con người, quyền công dân về chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa, xã hội được công nhận, tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm theo Hiến pháp và pháp luật”; đồng thời, Khoản 2 Điều 14 xác lập nguyên tắc hạn chế quyền chỉ trong những trường hợp thật sự cần thiết và phải do luật định. Việc bảo đảm quyền con người là trách nhiệm của toàn bộ bộ máy nhà nước thông qua hoạt động lập pháp, hành pháp và tư pháp, trong đó chính quyền địa phương giữ vai trò đặc biệt quan trọng vì là cấp chính quyền trực tiếp tiếp xúc với Nhân dân và tổ chức thực hiện phần lớn các quyền hiến định trong đời sống hằng ngày; do đó, tổ chức chính quyền địa phương phải được thiết kế theo hướng bảo đảm quyền con người được thực hiện kịp thời, đầy đủ và thực chất.

2. Vai trò của chính quyền địa phương hai cấp trong bảo đảm quyền con người

Thứ nhất, tổ chức chính quyền địa phương hai cấp góp phần tinh gọn bộ máy, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản trị nhà nước, qua đó bảo đảm quyền con người một cách kịp thời và thực chất

Việc tổ chức chính quyền địa phương theo mô hình hai cấp thể hiện bước phát triển mới trong tư duy quản trị nhà nước, phù hợp với yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và bảo đảm quyền con người trong giai đoạn hiện nay. So với mô hình chính quyền địa phương ba cấp, mô hình hai cấp có ưu thế rõ nét trong việc tinh gọn bộ máy, giảm tầng nấc trung gian, khắc phục tình trạng chồng chéo thẩm quyền, phân tán trách nhiệm - những hạn chế từng tác động trực tiếp đến chất lượng giải quyết công việc và quyền, lợi ích hợp pháp của Nhân dân. Khi quy trình tổ chức và thực thi quyền lực được rút gọn, minh bạch và rõ trách nhiệm, các quyền con người có điều kiện được bảo đảm kịp thời, trực tiếp thống nhất và thực chất hơn. Nhân dân thực sự trở thành chủ thể của quyền lực nhà nước, đồng thời là “khách hàng đặc biệt” mà Nhà nước có nghĩa vụ phải phục vụ. Chính quyền địa phương hai cấp là nhằm để thực hiện mục tiêu đó.

Thứ hai, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với trách nhiệm giải trình và kiểm soát quyền lực, tạo cơ sở bảo đảm quyền con người, quyền công dân

Mô hình chính quyền địa phương hai cấp đặc biệt nhấn mạnh việc đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với trách nhiệm giải trình và kiểm soát quyền lực nhà nước. Việc giao thẩm quyền cho cấp chính quyền thực hiện hiệu quả hơn không chỉ nâng cao tính chủ động, linh hoạt của địa phương trong quản lý và điều hành, mà còn tạo cơ sở để xác lập rõ trách nhiệm của từng chủ thể trong việc bảo đảm quyền con người, quyền công dân. Đây là điều kiện quan trọng nhằm phòng ngừa quan liêu, lạm quyền, vô trách nhiệm – những nguy cơ trực tiếp xâm hại đến quyền và lợi ích hợp pháp của Nhân dân.

Thứ ba, mô hình chính quyền địa phương hai cấp tạo điều kiện phát huy quyền làm chủ của Nhân dân và tăng cường giám sát, phản biện xã hội trong bảo đảm quyền con người

Mô hình chính quyền địa phương hai cấp tạo điều kiện thuận lợi để phát huy quyền làm chủ trực tiếp của Nhân dân và vai trò giám sát, phản biện xã hội. Khi bộ máy chính quyền được tinh gọn, thẩm quyền và trách nhiệm được phân định rõ, Nhân dân có điều kiện thuận lợi hơn trong việc tiếp cận thông tin, giám sát hoạt động của chính quyền và tham gia vào quá trình quản lý nhà nước ở địa phương. Qua đó, việc bảo đảm quyền con người không chỉ được thực hiện thông qua cơ chế quản lý hành chính, mà còn thông qua cơ chế kiểm soát quyền lực từ phía Nhân dân và xã hội, phù hợp với bản chất của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

Thứ tư, mô hình chính quyền địa phương hai cấp gắn với chuyển đổi số và tinh gọn bộ máy góp phần nâng cao chất lượng cung ứng dịch vụ công, bảo đảm phúc lợi xã hội, an sinh xã hội và hiện thực hóa quyền con người theo Hiến pháp

Mô hình chính quyền địa phương hai cấp cùng với chuyển đổi số, sắp xếp tinh gọn bộ máy, xây dựng Chính phủ điện tử, chính quyền số giúp giải quyết nhu cầu của người dân và tổ chức 24/7; thêm vào đó, việc tinh gọn giúp tiết kiệm ngân sách nhà nước để tập trung nguồn lực nhiều hơn cho phúc lợi xã hội, an sinh xã hội – một trong những quyền con người cơ bản được hiến pháp quy định và Nhà nước có trách nhiệm bảo đảm, vấn đề này đã được ghi nhận tại Hiến pháp 2013 “Công dân có quyền được bảo đảm an sinh xã hội”(Điều 34).

Chính quyền địa phương hai cấp không chỉ là mô hình tổ chức bộ máy hợp lý, mà còn là thiết chế then chốt trong việc hiện thực hóa các quy định của Hiến pháp về quyền con người. Nếu được tổ chức và vận hành đồng bộ, hiệu quả, mô hình này sẽ góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, bảo đảm tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của Nhân dân, củng cố niềm tin của Nhân dân đối với Đảng và Nhà nước, qua đó tạo nền tảng chính trị – xã hội vững chắc cho sự phát triển bền vững của đất nước trong giai đoạn mới.

3. Giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động của chính quyền địa phương hai cấp trong bảo đảm quyền con người

Thực tiễn triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp cho thấy, bên cạnh những kết quả tích cực bước đầu, vẫn còn những hạn chế nhất định như: cơ chế phân cấp, phân quyền ở một số lĩnh vực chưa thật sự đồng bộ; năng lực thực thi công vụ của một bộ phận cán bộ, công chức chưa đáp ứng yêu cầu; trách nhiệm giải trình, tính minh bạch trong hoạt động của chính quyền địa phương còn có mặt chưa cao; việc ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số trong phục vụ Nhân dân chưa đồng đều. Những hạn chế này đặt ra yêu cầu phải có các giải pháp đồng bộ, căn cơ nhằm nâng cao hiệu quả bảo đảm quyền con người trong điều kiện mới.

Thứ nhất, tiếp tục hoàn thiện thể chế về tổ chức và hoạt động của chính quyền địa phương hai cấp, bảo đảm thống nhất, đồng bộ với Hiến pháp năm 2013 và các nội dung sửa đổi, bổ sung theo Nghị quyết số 203/2025/QH15. Trọng tâm là làm rõ thẩm quyền, trách nhiệm của từng cấp chính quyền trong tổ chức thực hiện quyền con người, khắc phục tình trạng chồng chéo, né tránh trách nhiệm, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của Nhân dân được giải quyết kịp thời, đúng pháp luật.

Thứ hai, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với trách nhiệm giải trình và kiểm soát quyền lực nhà nước. Việc giao thẩm quyền cho chính quyền địa phương hai cấp phải đi đôi với cơ chế kiểm soát chặt chẽ, xác lập rõ trách nhiệm cá nhân, nhất là trách nhiệm của người đứng đầu, nhằm phòng ngừa quan liêu, lạm quyền, xâm hại quyền con người.

Thứ ba, nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, công chức chính quyền địa phương hai cấp theo hướng chuyên nghiệp, liêm chính, phục vụ Nhân dân. Đây là giải pháp mang tính quyết định, bởi quyền con người chỉ được bảo đảm thực chất khi được thực thi bởi đội ngũ cán bộ có năng lực, đạo đức công vụ và ý thức trách nhiệm cao.

Thứ tư, đẩy mạnh cải cách hành chính gắn với chuyển đổi số trong hoạt động của chính quyền địa phương hai cấp. Cần tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin, xây dựng chính quyền số, cung cấp dịch vụ công trực tuyến mức độ cao, bảo đảm công khai, minh bạch và thuận tiện cho Nhân dân trong tiếp cận thông tin, thực hiện thủ tục hành chính và giám sát hoạt động của chính quyền. Chuyển đổi số không chỉ là giải pháp kỹ thuật, mà là phương thức quan trọng để bảo đảm quyền con người trong điều kiện phát triển kinh tế số, xã hội số hiện nay.

Thứ năm, phát huy vai trò giám sát của Nhân dân, Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội đối với hoạt động của chính quyền địa phương hai cấp. Thông qua giám sát và phản biện xã hội, quyền lực nhà nước được kiểm soát, quyền con người được bảo vệ và bảo đảm thực chất hơn.

Việc thực hiện đồng bộ các giải pháp trên sẽ tạo nền tảng quan trọng để chính quyền địa phương hai cấp phát huy đầy đủ vai trò là thiết chế trực tiếp bảo đảm quyền con người theo Hiến pháp, qua đó góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước và củng cố niềm tin của Nhân dân đối với Đảng và Nhà nước.

Bảo đảm quyền con người theo Hiến pháp Việt Nam là nhiệm vụ có tính nguyên tắc, xuyên suốt trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Hiến pháp năm 2013 đã xác lập rõ trách nhiệm của Nhà nước trong việc công nhận, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm quyền con người, đồng thời đặt ra yêu cầu đổi mới tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước để hiện thực hóa các quyền hiến định. Trong bối cảnh đó, việc tổ chức chính quyền địa phương theo mô hình hai cấp theo Nghị quyết số 203/2025/QH15 có ý nghĩa trực tiếp đối với bảo đảm quyền con người. Thông qua tinh gọn bộ máy, giảm tầng nấc trung gian, làm rõ thẩm quyền và tăng cường trách nhiệm giải trình, mô hình này tạo điều kiện để quyền con người, quyền công dân được thực hiện nhanh chóng, trực tiếp và đầy đủ hơn ở cấp gần dân. Chính quyền địa phương hai cấp, khi được tổ chức và vận hành hiệu quả, sẽ là thiết chế then chốt trong việc đưa các quy định của Hiến pháp về quyền con người vào thực tiễn./.

ThS. Lê Thị Thảo

Giảng viên khoa Nhà nước & pháp luật