Tóm tắt: Trong hệ thống chính trị của nước ta, Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp là những cơ quan quyền lực nhà nước do Nhân dân bầu ra, đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của Nhân dân. Thông qua bầu cử, Nhân dân trực tiếp lựa chọn những người tiêu biểu về phẩm chất, năng lực và uy tín để thay mặt mình thực hiện quyền lực nhà nước. Vì vậy, bầu cử không chỉ là một thủ tục pháp lý mà còn là một quá trình chính trị - xã hội rộng lớn, phản ánh trình độ dân chủ và mức độ tham gia của Nhân dân vào đời sống chính trị của đất nước.

Từ khóa: Quốc hội, Hội đồng nhân dân, cử tri, bầu cử

1. Đặt vấn đề

Bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp (nhiệm kỳ 2026 - 2031) là sự kiện chính trị quan trọng của đất nước, là ngày hội lớn của toàn dân. Thông qua bầu cử, nhân dân trực tiếp lựa chọn những người tiêu biểu về phẩm chất chính trị, đạo đức, trí tuệ và năng lực để đại diện cho ý chí, nguyện vọng của mình trong các cơ quan quyền lực nhà nước. Trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân, việc phát huy vai trò của cử tri có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, góp phần bảo đảm cho cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp (nhiệm kỳ 2026 - 2031) được tổ chức dân chủ, đúng pháp luật, an toàn và thực sự trở thành ngày hội của toàn dân.

2. Nội dung

2.1. Ý nghĩa của việc phát huy vai trò của cử tri trong bầu cử

Trong chế độ chính trị nước ta, nhân dân là chủ thể của quyền lực nhà nước. Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khẳng định: tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân. Nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước thông qua hai hình thức cơ bản: dân chủ trực tiếp và dân chủ đại diện. Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân chính là hình thức dân chủ trực tiếp quan trọng nhất, thông qua đó nhân dân lựa chọn những người xứng đáng đại diện cho mình.

Trong quá trình thực hiện bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân, cử tri là người tham gia bỏ phiếu đồng thời là chủ thể quyết định chất lượng của cơ quan quyền lực nhà nước. Một cuộc bầu cử thực sự dân chủ, công bằng và đúng pháp luật chỉ có thể được bảo đảm khi cử tri nhận thức đầy đủ quyền và trách nhiệm của mình, chủ động tham gia vào toàn bộ quá trình bầu cử.

Vai trò của cử tri thể hiện trước hết ở việc tham gia giám sát, góp ý trong quá trình giới thiệu, lựa chọn người ứng cử. Thông qua các hội nghị cử tri nơi cư trú và nơi công tác, cử tri có điều kiện đánh giá phẩm chất chính trị, đạo đức, lối sống và năng lực công tác của người được giới thiệu ứng cử. Những ý kiến nhận xét khách quan, thẳng thắn của cử tri là cơ sở quan trọng giúp các cơ quan, tổ chức có thẩm quyền lựa chọn được những ứng cử viên thật sự tiêu biểu.

Bên cạnh đó, cử tri còn giữ vai trò quyết định trong việc lựa chọn đại biểu thông qua lá phiếu bầu của mình. Mỗi lá phiếu không chỉ là quyền lợi mà còn là trách nhiệm chính trị của công dân đối với đất nước, với tương lai phát triển của địa phương và quốc gia. Khi mỗi cử tri cân nhắc, lựa chọn một cách nghiêm túc, trách nhiệm, cuộc bầu cử sẽ thực sự phản ánh ý chí và nguyện vọng của nhân dân.

Phát huy vai trò của cử tri cũng chính là phát huy sức mạnh của khối đại đoàn kết toàn dân tộc, củng cố niềm tin của nhân dân đối với Đảng và Nhà nước, đồng thời góp phần xây dựng bộ máy nhà nước trong sạch, vững mạnh, hoạt động hiệu lực, hiệu quả.

2.2. Vai trò cụ thể của cử tri trong các giai đoạn của quá trình bầu cử

Trong thực tiễn tổ chức bầu cử ở nước ta, cử tri tham gia vào nhiều khâu quan trọng của quá trình bầu cử, từ giai đoạn hiệp thương, giới thiệu người ứng cử cho đến ngày bỏ phiếu và giám sát hoạt động của đại biểu sau khi trúng cử.

Thứ nhất, tham gia nhận xét và tín nhiệm người ứng cử

Một trong những bước quan trọng của quy trình bầu cử là tổ chức hội nghị cử tri nơi cư trú và nơi công tác để nhận xét, đánh giá người được giới thiệu ứng cử. Đây là diễn đàn dân chủ để cử tri trực tiếp bày tỏ ý kiến của mình.

Thông qua các hội nghị này, cử tri có thể phản ánh trung thực về phẩm chất đạo đức, lối sống, mối quan hệ với nhân dân, tinh thần trách nhiệm trong công việc của người được giới thiệu ứng cử. Những nhận xét khách quan của cử tri giúp sàng lọc, lựa chọn những ứng cử viên thực sự tiêu biểu, có uy tín trong cộng đồng.

Thứ hai, tìm hiểu thông tin và lựa chọn ứng cử viên

Trong quá trình chuẩn bị bầu cử, cử tri có điều kiện tiếp cận thông tin về tiểu sử, chương trình hành động của các ứng cử viên. Việc chủ động tìm hiểu, nghiên cứu thông tin giúp cử tri có cơ sở lựa chọn đúng đắn.

Một cử tri có trách nhiệm sẽ không bỏ phiếu một cách cảm tính hay theo tâm lý đám đông, mà sẽ cân nhắc kỹ lưỡng dựa trên phẩm chất, năng lực, uy tín và chương trình hành động của từng ứng cử viên. Sự lựa chọn sáng suốt của cử tri là yếu tố quyết định chất lượng của đội ngũ đại biểu.

Thứ ba, tham gia bỏ phiếu với tinh thần trách nhiệm cao

Ngày bầu cử là ngày hội của toàn dân. Mỗi cử tri tham gia bỏ phiếu không chỉ thể hiện quyền làm chủ của mình mà còn góp phần tạo nên thành công chung của cuộc bầu cử.

Việc đi bầu cử đầy đủ, đúng thời gian, thực hiện nghiêm các quy định của pháp luật về bầu cử là biểu hiện cụ thể của ý thức trách nhiệm công dân. Khi mỗi cử tri ý thức sâu sắc giá trị của lá phiếu, cuộc bầu cử sẽ trở thành biểu tượng sinh động của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa.

Thứ tư, giám sát hoạt động của đại biểu sau bầu cử

Vai trò của cử tri không dừng lại sau ngày bầu cử. Sau khi các đại biểu trúng cử, cử tri tiếp tục thực hiện quyền giám sát thông qua các cuộc tiếp xúc cử tri, thông qua phản ánh ý kiến, kiến nghị và đánh giá hoạt động của đại biểu.

Sự giám sát của cử tri giúp đại biểu luôn giữ mối liên hệ chặt chẽ với nhân dân, lắng nghe và phản ánh trung thực tâm tư, nguyện vọng của nhân dân trong các cơ quan quyền lực nhà nước. Đây cũng là cơ chế quan trọng để bảo đảm các đại biểu thực hiện đúng trách nhiệm của mình.

2.3. Những yêu cầu đặt ra đối với cử tri trong bối cảnh hiện nay

Trong bối cảnh đất nước đang đẩy mạnh công cuộc đổi mới, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và phát triển nền dân chủ ngày càng sâu rộng. Đặc biệt, nhiệm kỳ đầu tiên của việc thực hiện chính quyền địa phương 02 cấp (cấp tỉnh, cấp xã), vai trò của cử tri càng trở nên quan trọng.

Trước hết, cử tri cần nâng cao nhận thức chính trị và hiểu biết pháp luật về bầu cử. Việc nắm vững các quy định của pháp luật, hiểu rõ quyền và nghĩa vụ của mình giúp cử tri tham gia bầu cử một cách chủ động, trách nhiệm và đúng quy định.

Thứ hai, cử tri cần thể hiện tinh thần trách nhiệm trong việc lựa chọn đại biểu. Việc lựa chọn phải dựa trên tiêu chuẩn đại biểu, trên phẩm chất và năng lực thực tế của ứng cử viên, dựa trên chương trình hành động của từng ứng cử viên trong những buổi tiếp xúc cử tri, tránh bị chi phối bởi các yếu tố cảm tính hoặc thông tin chưa được kiểm chứng.

Thứ ba, cử tri cần tích cực tham gia đấu tranh với những thông tin sai lệch, xuyên tạc liên quan đến công tác bầu cử. Trong bối cảnh bùng nổ thông tin hiện nay, các thế lực thù địch thường lợi dụng mạng xã hội để lan truyền thông tin sai sự thật nhằm gây hoang mang trong dư luận. Sự tỉnh táo và trách nhiệm của cử tri là yếu tố quan trọng để giữ vững môi trường chính trị – xã hội ổn định.

2.4. Một số giải pháp nhằm phát huy vai trò của cử tri trong bầu cử

Để phát huy đầy đủ vai trò của cử tri trong cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp (nhiệm kỳ 2026 – 2030), cần triển khai đồng bộ một số giải pháp sau:

Thứ nhất, cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật về bầu cử. Các cơ quan chức năng, tổ chức chính trị – xã hội cần đa dạng hóa hình thức tuyên truyền, giúp người dân hiểu rõ ý nghĩa và tầm quan trọng của cuộc bầu cử, cũng như quyền và nghĩa vụ của mình.

Thứ hai, cần tạo điều kiện thuận lợi để cử tri tiếp cận thông tin về các ứng cử viên. Thông tin phải được công khai, minh bạch, đầy đủ và chính xác, giúp cử tri có cơ sở lựa chọn đúng đắn.

Thứ ba, phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội trong việc tập hợp, phản ánh ý kiến của cử tri. Các tổ chức này cần làm tốt chức năng cầu nối giữa nhân dân với các cơ quan nhà nước, góp phần bảo đảm tiếng nói của cử tri được lắng nghe và tôn trọng.

Thứ tư, tăng cường các cơ chế để cử tri tham gia giám sát hoạt động của đại biểu sau bầu cử. Việc tổ chức tiếp xúc cử tri định kỳ, tiếp nhận và xử lý kịp thời các kiến nghị của cử tri sẽ góp phần củng cố niềm tin của nhân dân đối với bộ máy nhà nước.

3. Kết luận

Cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp (nhiệm kỳ 2026 – 2030) là sự kiện chính trị có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với đất nước trong kỷ nguyên mới - kỷ nguyên vươn mình của dân tộc. Thành công của cuộc bầu cử không chỉ phụ thuộc vào sự chuẩn bị chu đáo của các cơ quan, tổ chức có thẩm quyền mà còn phụ thuộc rất lớn vào sự tham gia tích cực, trách nhiệm của mỗi cử tri.

Phát huy vai trò của cử tri chính là phát huy quyền làm chủ của nhân dân, là yếu tố quyết định để lựa chọn được những đại biểu thật sự tiêu biểu, đại diện xứng đáng cho ý chí và nguyện vọng của nhân dân. Khi mỗi cử tri nhận thức đầy đủ quyền và trách nhiệm của mình, tích cực tham gia vào quá trình bầu cử với tinh thần trách nhiệm cao nhất, cuộc bầu cử sẽ thực sự trở thành ngày hội của toàn dân, góp phần xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa vững mạnh, vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh./.

ThS. Nguyễn Văn Tuấn

Giảng viên Khoa Lý luận cơ sở