Tóm tắt: Phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang là yếu tố quyết định phát triển của các quốc gia; là điều kiện tiên quyết, thời cơ tốt nhất để nước ta phát triển giàu mạnh, hùng cường trong kỷ nguyên mới - kỷ nguyên vươn mình của dân tộc⁽¹⁾. Mục tiêu và cũng là đích đến mà Đảng, Nhà nước ta hướng tới không có lợi ích nào khác ngoài lợi ích vì một nước Việt Nam hoà bình, độc lập, dân chủ, giàu mạnh, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc, vững bước đi lên chủ nghĩa xã hội. Trách nhiệm của chúng ta trong giai đoạn hiện nay phải cùng nhau “đồng tình, đồng sức, đồng lòng…”⁽²⁾ để cùng với Đảng, Nhà nước hiện thực hóa những mục tiêu đã đề ra đến năm 2030 trở thành nước đang phát triển, có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao; tầm nhìn đến năm 2045 trở thành nước phát triển, thu nhập cao.

Từ khóa: Phát triển; yêu cầu; thực tiễn.

1. Cơ sở hình thành nhận thức từ yêu cầu thực tiễn và quá trình lãnh đạo của Đảng đối với phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số

Trong lý luận nhận thức của triết học Mác-Lênin luôn khẳng định vai trò tiêu chuẩn chân lý của thực tiễn và thấy được mối quan hệ biện chứng giữa lý luận và thực tiễn: “Thực tiễn - đó là quá trình biện chứng mà trong đó hoạt động vật chất và hoạt động tinh thần được hòa quyện làm một, vật chất được phản ánh vào trong tinh thần, còn tinh thần thì được hiện thực hóa trong sự biến đổi của thế giới vật chất. Và lý luận càng thích ứng với thực tiễn bao nhiêu thì hoạt động cải tạo của con người càng có hiệu quả bấy nhiêu”⁽³⁾.

Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng đã khẳng định: “Khoa học phải từ sản xuất mà ra và phải trở lại phục vụ sản xuất, phục vụ quần chúng nhằm nâng cao năng xuất lao động và không ngừng cải thiện đời sống của nhân dân,.., nhiệm vụ của khoa học, kỹ thuật là cực kỳ quan trọng, cho nên mọi ngành, mọi người đều phải tham gia công tác khoa học, kỹ thuật để nâng cao năng xuất lao động, sản xuất ra nhiều của cải vật chất,…”^(4).

Kể từ khi Đảng ta được thành lập và lãnh đạo cách mạng Việt Nam; công tác phát triển khoa học - công nghệ luôn được xem là nhiệm vụ hàng đầu. Đặc biệt từ thời kỳ đổi mới đến nay Đảng ta đã sớm nhận thức được tầm quan trọng của việc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước thông qua phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và ứng dụng công nghệ tiên tiến. Vì vậy Đảng đã ban hành nhiều văn bản để lãnh đạo trong từng giai đoạn, cụ thể: Nghị quyết số 37-NQ/TW, ngày 20/4/1981, của Bộ Chính trị về “Chính sách khoa học và kỹ thuật”; Nghị quyết số 26-NQ/TW, ngày 30/3/1991, của Bộ Chính trị về “Khoa học và công nghệ trong sự nghiệp đổi mới”; Nghị quyết số 02-NQ/HNTW, ngày 24/12/1996, của Ban Chấp hành Trung ương Đảng về “Định hướng chiến lược phát triển  khoa học và công nghệ trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa và nhiệm vụ đến năm 2000”; Nghị quyết số 20-NQ/TW, ngày 1/11/2012, của Hội nghị lần thứ 6 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI “về phát triển khoa học và công nghệ phục vụ sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa”; Nghị quyết số 52-NQ/TW, ngày 27/9/2019, của Bộ Chính trị “về một số chủ trương, chính sách chủ động tham gia cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư”; Hiến pháp năm 2013 khẳng định phát triển khoa học - công nghệ là quốc sách hàng đầu; có thể khẳng định khoa học - công nghệ luôn giữ vai trò then chốt trong sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.

Gần đây, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024, về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Nghị quyết số 57 ra đời như một điểm tựa về định hướng để chúng ta có cách nhìn khách quan, cụ thể và quyết tâm hành động thực sự vì lợi ích quốc gia, dân tộc và vì hạnh phúc của Nhân dân. Với quan điểm chỉ đạo cụ thể, các chỉ tiêu xác định rõ ràng, tầm nhìn chiến lực cùng với nhiệm vụ, giải pháp đã được định hướng, khẳng định sự thay đổi trong nhận thức, tư duy lãnh đạo của Đảng ta: Nhìn thẳng vào thực tiễn; hành động vì thực tiễn.

Trong thời gian qua, mặc dù được xác định là quốc sách hàng đầu, nhưng trên thực tế “tốc độ và sự bứt phá về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia còn chậm; quy mô, tiềm lực, trình độ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia còn khoảng cách xa so với nhóm các nước phát triển; nhận thức của nhiều cấp, nhiều ngành, cán bộ, công chức và Nhân dân về chuyển đổi số chưa đầy đủ và sâu sắc; nghiên cứu, ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo chưa có bước đột phá, chưa làm chủ được công nghệ chiến lược, công nghệ cốt lõi; thể chế pháp luật, cơ chế, chính sách chưa đáp ứng yêu cầu; nguồn nhân lực chất lượng cao còn thiếu; hạ tầng chưa đồng bộ, nhất là hạ tầng số còn nhiều hạn chế; an ninh, an toàn thông tin, bảo vệ dữ liệu còn nhiều thách thức”⁽⁵⁾. Nguyên nhân dẫn đến những hạn chế trên có yếu tố khách quan và chủ quan, tuy nhiên xét cho cùng do chúng ta quyết tâm chưa cao, hành động chưa quyết liệt. Có những mục tiêu chúng ta đặt ra vì sự tiến bộ của xã hội những lại chưa bắt đầu từ yêu cầu của thực tiễn.

Vì vậy, Đại Hội lần thứ XIV của Đảng khẳng định: “Khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạp và chuyển đổi số phải thực sự trở thành động lực then chốt của tăng trưởng; là nền tảng nâng cao năng suất và năng lực cạnh tranh; là công cụ nâng cao hiệu quả quản trị, năng lực tự chủ quốc gia, bảo đảm quốc phòng, an ninh; là phương thức để tạo ra các mô hình kinh doanh mới, việc làm mới, giá trị gia tăng mới”^(6). Với những quan điểm được Đảng đưa ra trên cơ sở “Phải nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá đúng tình hình; phải quyết tâm đổi mới tư duy …phải hành động quyết liệt, đột phá, hiệu quả…”⁽⁷⁾ để chúng ta thực sự là một trong những nước có tốc độ phát triển nhanh - bền vững dựa trên nền tảng làm chủ khoa học, công nghệ, đổi mới sảng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

2. Yêu cầu đặt ra từ  thực tiễn trong phát triển khoa học, công nghệ - đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số giai đoạn hiện nay

Thứ nhất, xuất phát từ thực yêu cầu tiễn đối với cơ quan lãnh đạo, quản lý trong hệ thống chính trị

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã căn dặn: “…phải ra sức đem hiểu biết khoa học, kỹ thuật của mình truyền bá rộng rãi trong nhân dân lao động, để nhân dân đẩy mạnh sản xuất nhiều, nhanh, tốt, rẻ. Có như vậy nước mới giàu, dân mới mạnh và đời sống của nhân dân mới được cải thiện về mọi mặt”⁽⁸⁾. Từ khoa học, kỹ thuật của giai đoạn trước đến khoa học, công nghệ - đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong giai đoạn hiện nay, xét đến cùng tất cả mục tiêu là để phụ vụ sản xuất, nâng cao năng suất lao động và tạo ra giá trị để định vị thương hiệu quốc gia. Vì vậy, yêu cầu thực tiễn đặt ra trong giai đoạn hiện nay cần khơi thông mọi nguồn lực trong đó “thể chế là “điểm nghẽn của điểm nghẽn””^(9), để “tạo động lực phát triển mới”⁽¹⁰⁾  trong đời sống của người dân, doanh nghiệp và hoạt động xã hôi, đây là nhu cầu thực tế đang đòi hỏi bức thiết. Việt Nam hiện này, có 100 triệu người, với trên 53 triệu người trong độ tuổi lao động⁽¹¹⁾. Chất lượng tăng trưởng có bước chuyển biến tích cực, đóng góp của các nhân tố tổng hợp (TFP) vào tăng trưởng kinh tế đạt khoảng 47% ⁽¹²⁾. Mục tiêu đặt ra trong giai đoạn thiện nay “Phấn đấu đạt tốc độ tăng trưởng tổng sản phẩm trong nước (GDP) bình quân cho giai đoạn 2026 - 2030 từ 10%/năm trở lên; GDP bình quân đầu người đến năm 2030 đạt khoảng 8.500 USD; tỉ trọng công nghiệp chế biến, chế tạo đạt khoảng 28% GDP; tỉ trọng kinh tế số đạt khoảng 30% GDP. Đóng góp của năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) vào tăng trưởng kinh tế đạt trên 55%. Tốc độ tăng năng suất lao động đạt khoảng 8,5%/năm. Giảm tiêu hao năng lượng tính trên đơn vị GDP ở mức 1 - 1,5%/năm. Tỉ lệ đô thị hoá đạt trên 50%”⁽¹³⁾.

Vì vậy, yêu cầu cả hệ thống chính trị vào cuộc để: “Phát triển công dân số, trang bị kiến thức, kỹ năng cần thiết để người dân tham gia hiệu quả vào nền kinh tế số và xã hội số⁽¹⁴⁾. Đặc biệt chúng ta tiến hành“cuộc cách mạng về sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị”⁽¹⁵⁾, đòi hỏi thực tiễn trong hệ thống chính trị, phải “Đổi mới toàn diện việc giải quyết thủ tục hành chính, cung cấp dịch vụ công không phụ thuộc địa giới hành chính; nâng cao chất lượng dịch vụ công trực tuyến, dịch vụ số cho người dân và doanh nghiệp, hướng tới cung cấp dịch vụ công trực tuyến toàn trình, cá nhân hoá và dựa trên dữ liệu; tăng cường giám sát, đánh giá và trách nhiệm giải trình của cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền trong phục vụ Nhân dân”⁽¹⁶⁾. Đây là những đòi hỏi  tất yếu từ thực tiễn đỏi hỏi hệ thống chính trị “không thể chậm trễ hơn nữa” trong phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Thứ hai, xuất phát từ yêu cầu thực tiễn của đời sống xã hội. Để hoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đáp ứng được nhu cầu thực tiễn của đời sống xã hội, cần xuất phát từ yêu cầu của đời sống xã hội, trong đó “Đẩy mạnh công tác nghiên cứu và phổ biến khoa học và kỹ thuật một cách có trọng điểm, có từng bước vững chắc, nhằm phục vụ sản xuất, phục vụ dân sinh..”⁽¹⁷⁾. Tăng cường tuyên truyền, gắn người thật việc thật, lợi ích thật để người dân, doanh nghiệp và xã hội để chuyển từ tâm thế “thụ động” sang tư thế “chủ động”; vì vậy “phải thiết thực, phải chính xác, phải làm sao cho quần chúng hiểu được và làm được”⁽¹⁸⁾. Đồng thời xác định lộ trình và thời gian để người dân, doanh nghiệp, nhu cầu xã hội được chuẩn bị về sự hiểu biết pháp luật, lợi ích đồng bộ để  tham gia trực tiếp vào quá trình phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số với những hiệu quả thiết thực mang tính kết nối vào chuỗi giá trị. Trong giai đoạn hiện nay mỗi một người dân, một doanh nghiệp, một hoạt động xã hội là một “tế bào”, “mắt xích” nhằm xây dựng hệ thống mạng lưới khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đồng bộ. Vì vậy, Đảng ta đã khẳng định: “Muốn đột phá về công nghệ phải bắt đầu từ con người và cơ chế. Không thể chủ quan, duy ý chí. Phải có cơ chế trọng dụng nhân tài; cơ chế đánh giá dựa trên sản phẩm; …cơ chế đặt hàng khoa học gắn với yêu cầu phát triển. Khoa học, công nghệ phải đi vào đời sống, phục vụ người dân, nâng cao năng suất lao động, giảm chi phí xã hội, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế”^(19).

Phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, không phải là sự gò bó bằng “hành chính hóa” và chỉ bằng hình thức bền ngoài, mà phải cần phân định xuất phát từ nhu cầu đời sống thực tiễn để tạo ra giá trị vững chắc. Trong đó: “Người dân và doanh nghiệp là trung tâm, là chủ thể, nguồn lực, động lực chính; nhà khoa học là nhân tố then chốt; Nhà nước giữ vai trò dẫn dắt, thúc đẩy, tạo điều kiện thuận lợi nhất cho phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia”⁽²⁰⁾.

3. Giải pháp để khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đi vào thực tiễn đời sống của xã hội

Thứ nhất, Đảng ta đã xác định: “Khẩn trương, quyết liệt đổi mới và hoàn thiện cơ chế, chính sách phát triển khoa học, công nghệ phù hợp với nguyên tắc thị trường, chuẩn mực và thông lệ quốc tế; hoàn thiện cơ chế, chính sách vượt trội, phù hợp với đặc thù của lao động sáng tạo; … khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư phát triển và ứng dụng khoa học, công nghệ, nhất là công nghệ mới, công nghệ cao”⁽²¹⁾. Mục tiêu đưa đất nước Việt Nam thuộc nhóm 3 nước dẫn đầu Đông Nam Á, nhóm 50 nước đứng đầu thế giới về năng lực cạnh tranh số và chỉ số phát triển Chính phủ điện tử; nhóm 3 nước dẫn đầu khu vực Đông Nam Á về nghiên cứu và phát triển trí tuệ nhân tạo, trung tâm phát triển một số ngành, lĩnh vực công nghiệp công nghệ số mà Việt Nam có lợi thế. Tối thiểu có 5 doanh nghiệp công nghệ số ngang tầm các nước tiên tiến. Sức đóng góp tạo ra năng suất lao động có hàm lượng công nghệ nhằm thúc đẩy tăng trưởng kinh tế nhanh, bền vững và bảo vệ môi trường phải đồng bộ từng người dân, doanh nghiệp, cơ quan quản lý và sự thay đổi của xã hội.

Thứ hai, Chủ động, tích cực tiếp cận nhanh và khai thác có hiệu quả cơ hội và thành tựu của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư. Chú trọng nghiên cứu cơ bản, gắn với định hướng ứng dụng, làm chủ về công nghệ, khẳng định chủ quyền ở những lĩnh vực then chốt mà Việt Nam có nhu cầu, tiềm năng và lợi thế. Để tránh không rơi vào tư duy “rập khuôn”; “sân sau”; “lệ thuộc” của các nước có nền công nghiệp pháp triển. Khắc phục tình trạng "không quản được thì cấm"⁽²²⁾.

Thứ ba, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số bên cạnh những giá trị lớn tạo ra “thương hiệu quốc gia”; “định vị sức mạnh mềm của trí tuệ dân tộc”; giá trị hiện hữu để được thế giới ghi nhận; tạo ra cơ sỡ vững chắc để “kết nối một chạm”, thì những giá trị là những giá trị hữu ích hằng ngày, đó là những cải tiến trong lao động, sản xuất, trong cách tiếp cận thông tin, cách mỗi người thụ hưởng những giá trị mà ở đó chính con người là chủ thể để tham gia vào các quá trình và nâng cao giá trị của cuộc sống, “góp phần quan trọng xây dựng, phát triển giá trị văn hoá, xã hội, con người Việt Nam, đóng góp vào chỉ số phát triển con người (HDI) duy trì trên 0,7”⁽²³⁾.

4. Kết luận: Sức lao động, khả năng sáng tạo con người là nguồn lực trực tiếp tạo nên sự phát triển của khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Trong giai đoạn hiện nay, tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội, của mỗi cá nhân, doanh nghiệp đang có những sự thay đổi và đang dần dịch chuyển với một xu thế mới, khí thế mới, tinh thần mới; từ cách thức làm việc tạo ra giá trị vật chất, tinh thần cho đến cách thức thụ hưởng giá trị vật chất, văn hóa tinh thần đều có sự thay đổi cùng với sự phát triển của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư của thế giới. Điều kiện để chúng ta tham gia - thụ hưởng - cống hiến sẽ đóng góp vào giá trị chung của cộng đồng, xã hội; mở ra một kỷ nguyên mới, kỷ nguyên hùng cường, thịnh vượng trên cơ sở định vị được giá trị của những thành tựu trong khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trước yêu cầu của thực tiễn đời sống xã hội./.

ThS. Trần Thị Thùy

Giảng viên Khoa xây dựng Đảng

Tài liệu tham khảo

(1),(5),(16),(20),(22),^,(23). Ban Chấp hành trung ương Đảng, Bộ Chính trị: Nghị quyết Số: 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

(2). Lịch sử nước ta, Nguyễn Ái Quốc sáng tác tháng 2- 1942.

(3). Nguyễn Thế Nghĩa (Chủ biên): Những nguyên lý triết học, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia - năm 2014, tr.332.

(4),(8); (17); (18) Hồ Chí Minh toàn tập (2011) Tập 14, NXB Chính trị quốc gia Sự thật, tr.97; tr.96; tr.97.
 (6),(7); (9); (10); (12); (13); (14); (15); (19); (21). Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Tập 1, Nxb Chính trị quốc gia sự thật, tr.31; tr.14; tr.28; tr.47; tr.84; tr.106; tr.60; tr.32; tr.104

(11). Cơ quan thống kê quốc gia, cục thống kê - bộ tài chính: Thông cáo báo chí về tình hình lao động, việc làm quý II và 6 tháng đầu năm 2025.