Tóm tắt:

Gia đình là thiết chế xã hội cổ xưa nhất nhưng lại bền vững nhất. Là thiết chế cơ bản, là tế bào cấu thành xã hội, là hình thức tổ chức quan trọng nhất của đời sống cá nhân, dựa trên mối quan hệ gữa chồng và vợ, giữa cha mẹ và con cái, giữa anh chị em và những người thân thuộc khác. Tổ chức gia đình có mục đích thiêng liêng là xây dựng cho đất nước một tổ ấm về mặt vật chất lẫn tinh thần. Tổ chức ấy thực hiện nhiều chức năng, nhưng chức năng lớn nhất, cơ bản nhất đó là chức năng giáo dục. Trong chức năng giáo dục của gia đình thì vấn đề giáo dục đạo đức vô cùng quan trọng.

Từ khoá: Gia đình, giáo dục, đạo đức

Trong tác phẩm “Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước” do Ph. Ăngghen viết vào năm 1884 cho rằng, xã hội phát triển về các mặt kinh tế, văn hoá, tâm lý…tác động làm gia đình biến đổi theo hướng hạn chế dần phạm vi tính giao kết cấu và quy mô cũng nhỏ dần trở thành “đơn vị kinh tế của xã hội”, “phần tử của xã hội”, “tế bào của xã hội văn minh”⁽¹⁾. Trong đó, Ph. Ăngghen coi hôn nhân cá thể là hình thức của xã hội văn minh trong nền sản xuất xã hội chủ nghĩa - trong xã hội đó - tình yêu và hôn nhân là tự nguyện của cả người nam giới và người nữ giới, là nhu cầu bức thiết của con người tự do và là cơ sở, nền tảng để xây dựng gia đình một vợ, một chồng hạnh phúc, bền vững.

Nhiều năm trở lại đây, gia đình nổi lên như một vấn đề quan trọng và cấp thiết. “Ở mọi lúc, mọi nơi, gia đình đều chứng tỏ sức mạnh của nó. Nó có thể xây dựng và cũng có thể phá hoại. Nó đem lại hạnh phúc cho con người, cũng như gieo rắc những điều bất hạnh... Nó không chỉ mang tính cấp thiết của hiện tại, mà còn gắn liền với quá khứ và góp phần quyết định đối với tương lai”⁽²⁾. Điều này càng khẳng định giá trị khoa học và ý nghĩa thời đại của những luận điểm của Ph.Ăngghen về gia đình trong tác phẩm: “Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của Nhà nước” và khi ông khẳng định về vai trò, bản chất và sự tác động của nó đối với sự ổn định và phát triển bền vững của xã hội.

Ở Việt Nam hiện nay, cùng với quá trình xây dựng gia đình ấm no, bình đẳng, tiến bộ, hạnh phúc, bền vững thì việc nâng cao vai trò của đạo đức gia đình chính là tăng cường sức mạnh nội sinh, góp phần to lớn vào sự nghiệp phát triển đạo đức xã hội. Khẳng định, đạo đức gia đình là nền tảng thiết yếu, là mục tiêu quan trọng trong tổ chức, xây dựng gia đình mà từ xưa đến nay luôn được coi trọng. Chủ tịch Hồ Chí Minh từng nói: “Hạt nhân của xã hội là gia đình. Chính vì muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội mà phải chú ý hạt nhân cho tốt”⁽³⁾, Người còn nhấn mạnh: “Trong một nhà: Phải trên thuận, dưới hoà, bỏ thói mẹ chồng hành hạ nàng dâu, dì ghẻ ghét bỏ con chồng; ăn tiêu có kế hoạch, cưới hỏi, giỗ tết nên tiết kiệm, ăn ở sạch sẽ, thân mật và sẵn lòng giúp đỡ xóm giềng, gia đình hăng hái tham gia việc nước, ai ai cũng phải biết chữ”⁽⁴⁾. Bác kết luận: “Trong một nhà như thế thì nhất định phát đạt”⁽⁵⁾.

Có thể thấy, ở Việt Nam, truyền thống giàu lòng nhân ái, thuỷ chung, trọng tình nghĩa thì đạo đức dòng họ, gia đình và vai trò của dòng họ, gia đình trong quan hệ nhà - làng - nước luôn được đề cao. Đến nay, dù cấu trúc gia đình Việt Nam có những thay đổi, nhưng hơn bao giờ hết, những giá trị đạo đức tốt đẹp của gia đình truyền thống, đó là đức từ của cha mẹ đối với con cái, đạo hiếu của con cái đối với cha mẹ, lòng biết ơn ông bà, tổ tiên, đó là lòng chung thuỷ giữa vợ và chồng, sự nhường nhịn lẫn nhau giữa anh chị em một nhà… luôn được duy trì, nuôi dưỡng và phát huy.

Tuy nhiên, bên cạnh đó, đạo đức gia đình cũng có những diễn biến tiêu cực, do chịu tác động từ mặt trái của kinh tế thị trường, của các loại văn hoá phẩm độc hại, của lối sống thực dụng phương Tây... Tất cả những điều đó đang làm ảnh hưởng đạo đức một bộ phận không nhỏ các gia đình, tới đạo đức cá nhân nói riêng và sự phát triển đạo đức xã hội nói chung. Hiện trạng suy thoái đạo đức ở một số gia đình đã và đang gây nhức nhối trong xã hội, đang đe dọa nên tảng đạo đức của xã hội, tiềm ẩn những nguy cơ gây mất ổn định của đạo đức xã hội. Đạo đức gia đình hiện đang vấn đề đòi hỏi chúng ta cần có sự nhìn nhận nghiêm túc, nghiên cứu cẩn thận để tìm kiếm những giải pháp hiệu quả trong xây dựng đạo đức gia đình đáp ứng yêu cầu mới của xây dựng đạo đức trong điều kiện hiện nay.

Thực tế, Đảng ta luôn quan tâm lãnh đạo việc xây dựng, gìn giữ và phát huy những giá trị truyền thống tốt đẹp của gia đình Việt Nam. Tại Đại hội VIII, Đảng đã chỉ rõ: “Phát huy trách nhiệm của gia đình trong việc lưu truyền những giá trị văn hóa dân tộc từ thế hệ này sang thế hệ khác”⁽⁶⁾.

Đại hội lần thứ XII, Đảng ta tiếp tục khẳng định: “Thực hiện chiến lược phát triển gia đình Việt Nam. Phát huy giá trị truyền thống tốt đẹp, xây dựng gia đình no ấm, tiến bộ, hạnh phúc, văn minh. Xây dựng mỗi trường học thật sự là một trung tâm văn hóa giáo dục, rèn luyện con người”⁽⁷⁾. Đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc gắn kết chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường và xã hội trong công tác giáo dục và phát triển con người.

Ðại hội đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng khẳng định, “Phát huy vai trò của gia đình, cộng đồng, xã hội trong việc xây dựng môi trường văn hóa, con người giàu lòng nhân ái, khoan dung, chân thành, tín nghĩa, trọng đạo lý, cần cù, chăm chỉ, tiết kiệm, sáng tạo, hiện đại. Xây dựng gia đình no ấm, tiến bộ, hạnh phúc, văn minh”⁽⁸⁾. Đồng thời nhấn mạnh: “Tập trung nghiên cứu, xác định và triển khai xây dựng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người gắn với giữ gìn, phát triển hệ giá trị gia đình Việt Nam trong thời kỳ mới”⁽⁹⁾. Lần đầu tiên, hệ giá trị gia đình được đặt vào vị thế vốn rất quan trọng, với tư cách là các tế bào của xã hội, là hạt nhân lưu giữ và phát huy các giá trị quốc gia, giá trị văn hóa, con người Việt Nam.

Đại hội XIV nhấn mạnh nhiệm vụ “xây dựng và phát triển nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, đồng bộ trên nền tảng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hoá, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam”⁽¹⁰⁾. Có thể thấy, văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, là mục tiêu, động lực của sự phát triển bền vững và xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh trên nền tảng con người và gia đình làm nền móng.

Nhận thức rõ về tầm quan trọng của gia đình đối với việc giáo dục, hình thành nhân cách, đạo đức con người, nhất là đối với thế hệ trẻ cũng như vai trò của gia đình đối với sự phát triển của đời sống xã hội, thời gian qua, Đảng, Nhà nước đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách, chiến lược, đề án để phát triển gia đình như Chỉ thị số 49-CT/TW năm 2005 của Ban Bí thư về xây dựng gia đình thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa; Quyết định số 629/QĐ-TTg, ngày 29/5/2012 về “Phê duyệt Chiến lược phát triển gia đình Việt Nam đến năm 2020, tầm nhìn 2030”;  Chỉ thị số 11/CT-TTg, ngày 29/3/2017, của Thủ tướng Chính phủ “Về việc đẩy mạnh giá trị đạo đức, truyền thống trong gia đình”; “Bộ tiêu chí ứng xử trong gia đình” ban hành kèm theo Quyết định số 4843/QĐ-BVHTTDL, ngày 08/12/2017 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch; Chỉ thị 06-CT/TW, ngày 24/6/2021 về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác xây dựng gia đình trong tình hình mới…Tổ chức thực hiện chủ trương, nghị quyết, chỉ thị của Ðảng, chiến lược của Chính phủ; các Bộ luật Dân sự, Luật Hôn nhân và Gia đình; Luật Bình đẳng giới; Luật Phòng, chống bạo lực gia đình; Luật Trẻ em; tổ chức thường niên Ngày hội gia đình 28/6...

Có thể khẳng định, trong bối cảnh toàn cầu hoá và hội nhập quốc tế sâu rộng hiện nay, thiết chế gia đình không tránh khỏi những rung chuyển trong hệ giá trị của mình.  Để xây dựng một nền đạo đức gia đình mới, tiến bộ với tư cách vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển đạo đức xã hội thì trước hết, tăng cường tuyên truyền, phổ biến những giá trị đạo đức truyền thống, gia phong và văn hóa ứng xử trong gia đình và trong cộng đồng, góp phần củng cố nền tảng đạo đức xã hội, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, xây dựng gia đình Việt Nam ấm no, hạnh phúc, tiến bộ, văn minh, đồng thời tạo động lực tinh thần cho sự phát triển bền vững của đất nước.

Thứ hai, phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, gia đình, cộng đồng và xã hội trong tuyên truyền phổ biến các giá trị truyền thống tốt đẹp của gia đình, các mô hình gia đình văn hóa. Qua đó, sẽ tạo ra một môi trường giáo dục toàn diện, giúp bảo tồn và phát huy các giá trị truyền thống tốt đẹp của gia đình Việt Nam, xây dựng các mô hình gia đình văn hóa, gia đình hạnh phúc và tiến bộ.

Thứ ba, “khắc phục bệnh thành tích, bệnh hình thức, thực hiện các chuẩn mực văn hóa gia đình Việt Nam ấm no, hạnh phúc, tiến bộ và văn minh”⁽¹¹⁾, gắn kết chặt chẽ, hài hòa giữa giá trị truyền thống và giá trị hiện đại, sẽ giúp gia đình thực sự trở thành tế bào lành mạnh của xã hội, môi trường đầu tiên nuôi dưỡng nhân cách và gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc trong thời kỳ mới.

 Đặc biệt, cần phát huy vai trò, trách nhiệm người đứng đầu các cấp, tinh thần nêu gương của đội ngũ cán bộ, đảng viên, coi đó là cơ sở để vận động nhân dân tích cực tham gia xây dựng gia đình hạnh phúc. Cần nhân rộng các mô hình gia đình văn hóa tiêu biểu, ông bà, cha mẹ mẫu mực, con cháu hiếu thảo, vợ chồng hòa thuận, nuôi dưỡng và giáo dục thế hệ trẻ. Có biện pháp phòng, chống tệ nạn xã hội, bạo lực gia đình, xóa bỏ các hủ tục lạc hậu…

ThS Nguyễn Thị Cẩm Trang

Khoa Xây dựng Đảng

Tài liệu trích dẫn

(1) C.Mác và Ph. Ăngghen: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995, t.21, tr. 249-250.

(2) Vũ Khiêu (2000), Gia đình Việt Nam trên con đường công nghiệp hoá và hiện đại hoá, Xã hội học, số 4(72), tr.5

(3) Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quôc gia, 2000, t.5, tr.100.

(4) (5) Ban Tư tưởng văn hóa Trung ương (2003), Tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hoá, Nxb. CTQG, Hà Nội.

(6) Đảng Cộng sản Việt Nam (1996): Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIII, Nxb. Chính trị quốc gia, H. 1996, tr. 112 – 113.

(7) Đảng Cộng sản Việt Nam (2016): Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII, Nxb Chính trị quốc gia - Sự thật, H. 2016, tr.128.

(8) (9) (11) Đảng Cộng sản Việt Nam (2021): Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, tập I, Nxb. CTQGST, H.2021, tr.263, tr.143.

(10) Đảng Cộng sản Việt Nam (2026): Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, tập I, Nxb. CTQGST, H.2021, tr.97.