TÓM TẮT

Đổi mới mô hình phát triển đất nước dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số không chỉ là một lựa chọn phát triển mà đang trở thành yêu cầu tất yếu để Việt Nam bứt phá trong kỷ nguyên mới. Theo định hướng được nêu trong Kết luận của đồng chí Tổng Bí thư, mô hình phát triển mới phải lấy con người làm trung tâm, khoa học - công nghệ làm động lực then chốt, dữ liệu là nguồn tài nguyên chiến lược và đổi mới sáng tạo là phương thức phát triển chủ đạo. Đây là bước chuyển tư duy quan trọng từ mô hình tăng trưởng dựa nhiều vào vốn, tài nguyên và lao động giá rẻ sang mô hình phát triển dựa trên tri thức, công nghệ và năng lực sáng tạo quốc gia. Với tầm nhìn đến giữa thế kỷ XXI, Việt Nam hướng tới trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao, có nền kinh tế hiện đại, xã hội văn minh, hạnh phúc và năng lực tự chủ chiến lược ngày càng vững chắc.

TỪ KHÓA

Khoa học công nghệ; Đổi mới sáng tạo; Chuyển đổi số; Trí tuệ nhân tạo; Mô hình phát triển mới.

1. MỞ ĐẦU

Những biến động sâu sắc của thế giới trong những năm gần đây đang làm thay đổi căn bản phương thức phát triển của các quốc gia. Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, sự phát triển bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn, điện toán đám mây, công nghệ lượng tử, công nghệ sinh học cùng những thách thức toàn cầu như biến đổi khí hậu, già hóa dân số, cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn đã đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đổi mới tư duy phát triển quốc gia [3].

Trong bối cảnh đó, Việt Nam đứng trước thời cơ lịch sử để bứt phá, đồng thời cũng đối mặt với không ít thách thức nếu chậm thích ứng. Vì vậy, việc xây dựng mô hình phát triển mới dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số không chỉ nhằm nâng cao năng suất lao động, sức cạnh tranh quốc gia mà còn hướng tới xây dựng nền tảng phát triển bền vững, tự chủ và nhân văn [2].

 2. NỘI DUNG

a. Đổi mới mô hình phát triển - bước chuyển chiến lược trong tư duy phát triển quốc gia

Trong nhiều thập niên qua, tăng trưởng kinh tế của Việt Nam đạt nhiều thành tựu quan trọng, góp phần đưa đất nước thoát khỏi tình trạng kém phát triển và trở thành nền kinh tế có quy mô lớn trong khu vực. Tuy nhiên, những động lực tăng trưởng truyền thống đang dần bộc lộ giới hạn. Định hướng mới đặt ra yêu cầu chuyển từ mô hình tăng trưởng chủ yếu dựa vào khai thác tài nguyên, vốn đầu tư và lao động giá rẻ sang mô hình phát triển dựa trên tri thức, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chất lượng nguồn nhân lực [2].

Điểm nổi bật trong tư duy phát triển lần này là nhấn mạnh năng lực tự chủ quốc gia. Đó không chỉ là tự chủ về kinh tế mà còn là tự chủ về công nghệ, dữ liệu, tri thức, nguồn nhân lực và khả năng thích ứng trước những biến động toàn cầu. Đây được xem là nền tảng để Việt Nam phát triển nhanh hơn nhưng vẫn bảo đảm tính bền vững, bao trùm và lâu dài.

b. Lấy con người làm trung tâm của mọi chính sách phát triển

Một trong những điểm nhấn quan trọng của mô hình phát triển mới là khẳng định con người vừa là mục tiêu, vừa là động lực, vừa là chủ thể của sự phát triển [2].

Trong kỷ nguyên số, nguồn lực quan trọng nhất không còn đơn thuần là vốn hay tài nguyên thiên nhiên mà là chất lượng con người. Do đó, mọi chính sách phải hướng tới nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân; đồng thời phát triển năng lực sáng tạo, khả năng học tập suốt đời, kỹ năng số và năng lực thích ứng với môi trường toàn cầu.

Mô hình phát triển mới hướng tới xây dựng công dân số có đạo đức số, trách nhiệm xã hội và khả năng làm chủ công nghệ. Đây cũng là cơ sở để hình thành xã hội học tập, xã hội sáng tạo và xã hội số trong tương lai.

c. Khoa học, công nghệ và dữ liệu trở thành hạ tầng chiến lược của quốc gia

Nếu hạ tầng giao thông từng được xem là “mạch máu” của nền kinh tế thì trong thời đại số, dữ liệu, hạ tầng nghiên cứu và hạ tầng tính toán đang trở thành nền tảng mới của tăng trưởng.

Định hướng phát triển mới xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và dữ liệu là những trụ cột nền tảng của giai đoạn phát triển tiếp theo [2].

Nhà nước sẽ đóng vai trò dẫn dắt trong đầu tư các phòng thí nghiệm trọng điểm, trung tâm nghiên cứu hiện đại, hệ thống dữ liệu quốc gia, trung tâm dữ liệu, hạ tầng điện toán hiệu năng cao và các nền tảng số dùng chung.

Đặc biệt, dữ liệu được xác định là một loại tài sản chiến lược [2]. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, đất đai, y tế, giáo dục, giao thông, tài chính và môi trường sẽ tạo điều kiện cho quản trị hiện đại, minh bạch và hiệu quả hơn.

d. Trí tuệ nhân tạo - động lực mới cho tăng trưởng và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia

Thế giới đang bước vào thời đại AI với tốc độ phát triển chưa từng có. Việt Nam không chỉ đặt mục tiêu ứng dụng AI mà còn hướng tới tham gia sâu hơn vào quá trình nghiên cứu, phát triển và làm chủ công nghệ.

Định hướng mới nhấn mạnh việc hoàn thiện khung pháp lý về AI; xây dựng hạ tầng tính toán quốc gia; phát triển các mô hình AI của Việt Nam [2]; mở rộng ứng dụng AI trong công nghiệp, nông nghiệp, giáo dục, y tế, tài chính, logistics, thương mại điện tử và quản trị công.

Song song với đó là chiến lược phát triển nguồn nhân lực AI ở cả ba cấp độ: chuyên gia trình độ cao, lực lượng ứng dụng AI trong các ngành và phổ cập kỹ năng AI cho toàn xã hội.

Đây được xem là bước chuẩn bị quan trọng để Việt Nam thích ứng với những thay đổi sâu sắc của thị trường lao động trong tương lai khi AI, robot và tự động hóa ngày càng thay thế nhiều công việc truyền thống [3].

e. Doanh nghiệp trở thành trung tâm của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo

Một điểm mới đáng chú ý là xác định doanh nghiệp là lực lượng trung tâm tạo ra giá trị mới, công nghệ mới và năng lực cạnh tranh mới cho nền kinh tế [2].

Theo đó, Nhà nước sẽ tập trung hoàn thiện môi trường kinh doanh, hỗ trợ hình thành các quỹ đầu tư mạo hiểm, phát triển cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox), cơ chế đặt hàng nghiên cứu, hỗ trợ thương mại hóa tài sản trí tuệ và thúc đẩy hoạt động nghiên cứu - phát triển (R&D).

Mô hình này không chỉ khuyến khích doanh nghiệp đổi mới sáng tạo mà còn góp phần hình thành hệ sinh thái liên kết chặt chẽ giữa doanh nghiệp, trường đại học, viện nghiên cứu và cơ quan quản lý nhà nước [1].

f. Hướng tới nền kinh tế hiện đại với các ngành công nghệ mũi nhọn

Để nâng cao vị thế của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu, định hướng phát triển mới đề xuất ưu tiên một số lĩnh vực chiến lược có khả năng tạo giá trị gia tăng cao và lan tỏa công nghệ mạnh mẽ.

Các lĩnh vực được xác định gồm bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, công nghệ số, dữ liệu, công nghệ lượng tử, công nghệ sinh học, vật liệu mới, năng lượng mới, logistics hiện đại, nông nghiệp công nghệ cao, tài chính hiện đại và công nghiệp văn hóa [2].

Việc tập trung nguồn lực vào các ngành mũi nhọn không chỉ tạo động lực tăng trưởng mới mà còn góp phần nâng cao năng lực tự chủ chiến lược và sức cạnh tranh quốc gia trong dài hạn.

g. Phát triển nhanh nhưng phải bền vững, bao trùm và nhân văn

Một điểm xuyên suốt của mô hình phát triển mới là không đánh đổi môi trường, công bằng xã hội hay chất lượng cuộc sống để lấy tăng trưởng kinh tế đơn thuần.

Các mục tiêu về chuyển đổi xanh, bảo vệ môi trường, ứng phó biến đổi khí hậu, bảo đảm an sinh xã hội, phát triển văn hóa và nâng cao chỉ số hạnh phúc của người dân được đặt ngang tầm với các mục tiêu kinh tế [2].

Bên cạnh đó, hệ thống an sinh xã hội đa tầng, linh hoạt và thích ứng cao sẽ được xây dựng nhằm bảo vệ tốt hơn các nhóm yếu thế, bảo đảm mọi người dân đều có cơ hội tiếp cận giáo dục, công nghệ và các dịch vụ cơ bản.

Đây chính là biểu hiện rõ nét của tư duy phát triển lấy con người làm trung tâm và hướng tới sự phát triển toàn diện [2].

3. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

Định hướng đổi mới mô hình phát triển đất nước dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số thể hiện tầm nhìn chiến lược dài hạn của Đảng trước những biến đổi nhanh chóng của thời đại [2]. Mô hình phát triển mới không chỉ hướng tới mục tiêu tăng trưởng kinh tế mà còn đặt trọng tâm vào phát triển con người, nâng cao năng lực tự chủ quốc gia, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và xây dựng nền quản trị hiện đại dựa trên dữ liệu.

Để hiện thực hóa mục tiêu đó, cần tiếp tục hoàn thiện thể chế; phát triển mạnh nguồn nhân lực chất lượng cao; thúc đẩy liên kết giữa Nhà nước, doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học; tăng cường đầu tư cho khoa học - công nghệ; đồng thời phát huy khát vọng cống hiến, tinh thần tự cường và sức sáng tạo của toàn dân tộc.

ThS. Trần Văn Công - ThS. Trương Tiến Dũng

                                                       Phó Trưởng phòng TC, HC, TT, TL

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Bộ Khoa học và Công nghệ. (2024). Báo cáo phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia. Hà Nội.

2. Văn phòng Ban chấp hành Trung ương. (2026). Thông báo số 89-TB/VPTW, ngày 10/6/2026 về Thông báo Kết luận của Đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại buổi làm việc với các cơ quan về Đề án đổi mới mô hình phát triển đất nước dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

3.Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP). (2024). Human Development Report. New York.