Tóm tắt: Xây dựng nếp sống thượng tôn pháp luật cùng hệ thống pháp luật hoàn thiện, thống nhất giúp cỗ máy nhà nước vận hành trơn tru, tạo động lực cho đất nước phát triển bền vững. Để xây dựng được nếp sống thượng tôn pháp luật, có vai trò rất quan trọng của lực lượng thanh niên. Bài viết tập trung đề xuất một số giải pháp thiết thực, hiệu quả nhằm nâng cao tinh thần thượng tôn pháp luật cho thanh niên Việt Nam trong bối cảnh hội nhập, toàn cầu hóa.

Từ khóa: Thượng tôn pháp luật; thanh niên; ý thức

I. Đặt vấn đề

Xây dựng pháp luật là yêu cầu tất yếu của Nhà nước, chấp hành pháp luật là ý thức trách nhiệm của mọi công dân, trong đó có lực lượng thanh niên. Việc thượng tôn pháp luật có vị trí, vai trò rất quan trọng, có ý nghĩa quyết định đến thắng lợi của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Đặc biệt, trong xu thế hội nhập hiện nay, giáo dục nâng cao ý thức pháp luật làm cho thanh niên chấp hành pháp luật không chỉ là yêu cầu mà còn là trách nhiệm của mọi người dân, trong đó nòng cốt là tổ chức Đoàn các cấp. Hiểu một cách chung nhất, tinh thần thượng tôn pháp luật là hành lang để mọi cá nhân, tổ chức dựa vào đó mà hành động nhằm bảo đảm tính đúng đắn, tự phát hiện những lệch chuẩn của mình và những người xung quanh để điều chỉnh. Tinh thần thượng tôn pháp luật thể hiện thước đo trình độ phản ánh ý thức chính trị của thanh niên, do vậy thanh niên cần phải được giáo dục đầy đủ về luật pháp để hình thành ý thức chấp hành pháp luật.

II. Nội dung

Trong những năm qua, dưới sự lãnh đạo của Đảng, Nhà nước, các cấp chính quyền, các bộ, ban ngành, các tổ chức quần chúng và nhân dân đã tích cực hưởng ứng, thực hiện tốt chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước góp phần đẩy lùi các hành vi vi phạm pháp luật và một số loại tội phạm, giữ vững an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội, phục vụ đắc lực cho phát triển kinh tế - xã hội, xây dựng và bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa. Tuy nhiên, tình hình vi phạm pháp luật, tình hình tội phạm vẫn còn diễn biến phức tạp, trong đó tình hình thanh niên vi phạm pháp luật ở mức đáng báo động cụ thể theo thống kê trung bình cho thấy, mỗi năm cả nước có khoảng 13.000 thanh thiếu niên vi phạm pháp luật. Cùng với sự phát triển của khoa học hiện đại, công nghệ thông tin phát triển vượt trội, lợi dụng vấn đề này, một số thanh niên có hành vi phạm tội tinh vi; một số thanh niên bị thúc giục bởi lòng tham, sự thiếu hiểu biết đã dẫn tới những hành động vi phạm pháp luật.

Hiện nay, qua các phương tiện truyền thông đại chúng, có thể thấy tình trạng thanh niên vi phạm pháp luật có xu hướng ngày càng gia tăng. Khi tình trạng coi thường pháp luật của một bộ phận không nhỏ thanh niên vẫn diễn ra thì xây dựng tinh thân, lối sống thượng tôn pháp luật cho thanh niên là điều rất cần thiết. Trong mọi thời kỳ, thanh niên luôn là lực lượng xung kích, là sức sống hiện tại và tương lai của dân tộc. Chính vì thế, xây dựng tinh thần, lối sống thượng tôn pháp luật trước hết cũng cần phải bắt đầu từ thanh niên. Cần xây dựng các phong trào hành động nhằm nêu cao tinh thần thượng tôn pháp luật, thông qua đó thu hút đông đảo thanh niên tham gia, dần hình thành và lan rộng ý thức tôn trọng, chấp hành pháp luật cho thanh niên. Đặc biệt, trong công cuộc đổi mới đất nước, việc đề cao vai trò, tính tối thượng của Hiến pháp, pháp luật là tất yếu khách quan. Nguyên nhân dẫn đến thực trạng trên là do thiếu sự quan tâm, giáo dục của gia đình, buông lỏng quản lý, không chú ý đến sự phát triển tâm sinh lý của con cái, nuông chiều... Bên cạnh đó, một số trẻ em sống trong hoàn cảnh mồ côi cha hoặc mẹ, cha mẹ ly hôn, cha mẹ thường xuyên xảy ra mâu thuẫn… dẫn đến sự thiếu hụt về mặt tình cảm, phát triển lệch lạc dễ bị lợi dụng, lôi kéo, dụ dỗ thực hiện hành vi vi phạm pháp luật. Thiếu sự phối hợp nhà trường và gia đình trong việc quản lý, giáo dục học sinh dẫn đến việc cả gia đình và nhà trường thiếu thông tin, thiếu biện pháp ngăn chặn các hành vi vi phạm của các em. Chương trình giáo dục có nhiều thay đổi và chuyển biến tích cực, tuy nhiên còn nặng về truyền thụ kiến thức mà chưa chú trọng vấn đề đạo đức, kỹ năng sống, ứng xử và giáo dục pháp luật. Mặt trái của cơ chế thị trường tác động xấu đến đời sống xã hội, đạo đức xuống cấp, môi trường không lành mạnh, ảnh hưởng đến sự phát triển về nhân cách, đạo đức. Công nghệ thông tin phát triển mạnh, trong khi đó cơ chế kiểm soát còn nhiểu bất cập, chưa sàng lọc, các trò chơi điện tử bạo lực, phim ảnh không lành mạnh ảnh hưởng xấu đến tâm, sinh lý thanh thiếu niên.

Nội dung Để tiếp tục nâng cao tinh thần thượng tôn pháp luật cho thanh niên, cần tập trung thực hiện một số giải pháp cơ bản sau:

Thứ nhất, tăng cường giáo dục, tuyên truyền nâng cao hiểu biết, ý thức chấp hành pháp luật cho thanh niên

Đây là giải pháp cơ bản nhằm tăng cường thêm tri thức hiểu biết cho thanh niên về pháp luật, qua đó nâng cao ý thức chấp hành pháp luật trong cuộc sống. Để thực hiện giải pháp này, các cấp, bộ ngành, nhất là các cấp bộ Đoàn cần thường xuyên quan tâm triển khai công tác phổ biến, giáo dục pháp luật, có nhiều hình thức và phương pháp tuyên truyền phong phú, đa dạng như tổ chức hội nghị, báo cáo chuyên đề, hội thi tìm hiểu pháp luật, hội diễn văn nghệ,… giúp đoàn viên thanh niên dễ dàng tiếp cận với pháp luật. Công tác tuyên truyền phổ biến giáo dục pháp luật được thực hiện thường xuyên rộng rãi, sâu rộng trong đoàn viên thanh niên trên nhiều lĩnh vực sẽ mang lại hiệu quả thiết thực, không chỉ góp phần nâng cao nhận thức của đoàn viên thanh niên trong việc tuyên truyền các chủ trương chính sách của Đảng và pháp luật của nhà nước mà còn là công cụ hiệu quả để thanh niên thực thi pháp luật, sống đúng pháp luật, trở thành những công dân gương mẫu, đi đầu trong xây dựng và bảo vệ đất nước, góp phần nêu gương, vận động nhân dân tham gia thực hiện đúng pháp luật, quyền và nghĩa vụ của công dân.

Thứ hai, Đoàn thanh niên các cấp tổ chức nhiều hơn nữa các hoạt động phong trào để thanh niên tham gia

Các phong trào hành động cụ thể, thiết thực và phù hợp với thanh niên bám sát chủ đề thượng tôn pháp luật sẽ góp phần quan trọng trong tập hợp, lôi cuốn đông đảo thanh niên tham gia, qua đó nâng cao nhận thức, trách nhiệm và tinh thần thượng tôn pháp luật cho thanh niên. Chính vì vậy, thời gian tới tổ chức Đoàn các cấp cần tiếp tục phát hiện, nhân rộng các mô hình hay, cách làm sáng tạo, hiệu quả trong xây dựng tinh thần thượng tôn pháp luật cho thanh niên. Tiếp tục phát huy một số mô hình sinh hoạt như: Câu lạc bộ “Thắp sáng niềm tin” nhằm mục đích cảm hóa, giúp đỡ và giáo dục thanh thiếu niên chậm tiến; Câu lạc bộ “Bạn giúp bạn” trong các khu lưu trú thân thiện, tạo môi trường cho thanh niên tiếp cận, nắm bắt pháp luật, giao lưu học tập, chia sẻ kinh nghiệm, từ đó nâng cao nhận thức không phạm tội và tệ nạn xã hội,...

Bên cạnh đó, cần tiếp tục duy trì, phát triển các Câu lạc bộ “Nhịp sống trẻ”, mô hình “Xã ba không”, mô hình “Nhà trường an toàn không có ma túy”, mô hình “Mỗi ngày một câu hỏi, mỗi tuần một điều luật”, mô hình “Thanh niên quân đội với văn hóa giao thông”; chương trình “Cà phê với pháp luật”, cuộc thi “Thiết kế sản phẩm tuyên truyền, giáo dục Pháp luật”; đội hình “Tư vấn pháp lý lưu động”, chương trình “Pháp luật và cuộc sống”, chương trình ca nhạc - kịch tuyên truyền “Chuyện cần biết”; sinh hoạt chuyên đề “Phòng ngừa và đấu tranh chống thông tin, quan điểm sai trái, thù địch trên không gian mạng”, phát miễn phí quần áo, sách vở, lương thực, thực phẩm cho thanh thiếu nhi vùng sâu vùng xa nhằm giới thiệu, phổ biến các chủ trương chính sách pháp luật của Đảng và nhà nước. Ngoài ra, hệ thống truyền thông của Đoàn cần tiếp tục cải tiến hình thức phổ biến giáo dục pháp luật như trích đăng tải luật; hỏi - đáp, giải đáp thắc mắc những vấn đề liên quan đến cuộc sống của thanh niên, hoặc nêu những câu chuyện trong thực tế gắn với pháp luật để giáo dục thanh niên; phát động các cuộc thi tìm hiểu pháp luật trong thanh niên.

Thứ ba, phát huy tinh thần tự trau dồi, nâng cao hiểu biết pháp luật của thanh niên

Trong mọi giai đoạn của lịch sử, thanh niên luôn đóng vai trò là lực lượng quan trọng đối với công cuộc xây dựng, bảo vệ và phát triển đất nước. Để lập nghiệp thành công và đóng góp cho đất nước trong bối cảnh hiện nay, thanh niên cần phải am hiểu sâu sắc về pháp luật, có tinh thần và lối sống thượng tôn pháp luật. Bởi vì chỉ cần thiếu hiểu biết về pháp luật trong một lĩnh vực nào đó, quá trình lập nghiệp, quá trình sống của chúng ta đều có thể gặp phải những rắc rối, thậm chí cả thất bại. Theo thống kê của Bộ Công an về các vụ tội phạm và vi phạm pháp luật trong toàn quốc thời gian gần đây cho thấy, tình hình vi phạm pháp luật của thanh thiếu niên đang có chiều hướng gia tăng. Bản thân thanh  niên do đặc thù về tâm lý, lứa tuổi dễ có hành vi bốc đồng, hiếu thắng, muốn thể hiện và khẳng định bản thân. Chính điều đó dễ đẩy đưa thanh niên vào các hành vi vi phạm pháp luật. Hiện nay, môi trường xã hội và sự quan tâm không đúng cách của gia đình cũng tác động đến hành vi của thanh niên. Tất cả tạo nên sự tương tác tổng hợp làm cho thanh niên dễ có những sai phạm. Để hình thành lối sống thượng tôn pháp luật, bản thân mỗi thanh niên phải tự mình rèn giũa, tìm hiểu quy định pháp luật để lựa chọn hành vi, cách xử sự phù hợp nhất theo quy định của pháp luật. Thanh niên không chỉ chấp hành nghiêm những quy định pháp luật thuần túy, mà còn phải tự trau dồi để có được những ứng xử phù hợp với chuẩn mực đạo đức. Bản thân từng thanh niên cần thường xuyên học tập, rèn luyện để hình thành lối sống tích cực, tôn trọng pháp luật, tôn trọng mình và những người xung quanh.

Thứ tư, tạo môi trường lành mạnh và luôn đồng hành cùng thanh niên trong xây dựng tinh thần thượng tôn pháp luật

Sự trưởng thành, phát triển của thanh niên nói chung và hiệu quả xây dựng tinh thần thượng tôn pháp luật cho thanh niên nói riêng luôn cần sự đồng hành thường xuyên, tích cực của các cấp bộ Đoàn. Thời gian tới, tổ chức Đoàn cần có nhiều hình thức đa dạng, hấp dẫn nhằm tăng cường sự hiểu biết pháp luật của thanh niên. Hoạt động tuyên truyền cần đi đôi với xu hướng tiếp cận thông tin của thanh niên, hình thức không nhất thiết phải đa dạng nhưng phải phù hợp, có sự điều chỉnh kịp thời với thị hiếu. Như vậy pháp luật mới thực sự đi vào đời sống thanh niên, là nền tảng, là công cụ và mục tiêu cho lòng yêu nước chân chính. Trong những năm tới, hình thức cuộc thi trực tuyến cần tiếp tục được chú trọng hơn nữa nhằm thu hút số lượng lớn thanh niên tham gia, mang đến hiệu quả thiết thực. Bên cạnh đó, nên đưa nội dung pháp luật vào các hoạt động văn hóa - nghệ thuật, lồng ghép yếu tố giải trí để tăng cường tính đại chúng, gần gũi hơn với thanh niên hơn như sáng tác các bài hát, bài rap tuyên truyền ngắn gọn về các chủ đề như văn hóa giao thông hay phòng chống tệ nạn.Tổ chức các cuộc thi nhảy hiện đại, vẽ tranh cổ động hoặc các đêm nhạc có lồng ghép các thông điệp thượng tôn pháp luật,  sản xuất các video ngắn, phim ngắn, hoặc chuỗi kết hợp yếu tố giải trí hài hước để phổ biến luật trên mạng xã hội. Tạo các minigame, trắc nghiệm trực tuyến về kiến thức pháp luật trên các nền tảng mạng xã hội phổ biến đến thanh niên.

Cùng với đó, để xây dựng tinh thần và hình thành lối sống thượng tôn pháp luật cho thanh niên, tổ chức Đoàn phải luôn đồng hành cùng thanh niên, trở thành người bạn thân thiết của thanh niên. Khi làm cùng thanh niên, sống cùng thanh niên, cùng suy nghĩ, cùng tâm tư, cùng nguyện vọng mới biết thanh niên muốn gì, nghĩ gì và cần gì. Chính vì vậy, tổ chức Đoàn phải làm bạn, biết lắng nghe, nắm bắt tâm tư nguyện vọng của thanh niên và phải mang những việc có ý nghĩa, thiết thực để làm nền tảng tập hợp thanh niên. Hiện nay mạng xã hội như là người bạn của thanh niên, môi trường trong mạng xã hội với những tin tức tốt, chính thống, tích cực sẽ giúp thanh niên có nhận thức đúng đắn về những chủ trương, đường lối của Đảng, pháp luật của Nhà nước, cũng như là cách sống, ý thức của thanh niên. Chính vì vậy, để góp phần xây dựng tinh thần thượng tôn pháp luật, một nhân cách đẹp, cần tăng cường giáo dục, định hướng và kiểm soát các trang mạng xã hội, phải đánh vào các môi trường ảnh hưởng đến thanh niên đó, đặc biệt là mạng xã hội vì nó chiếm một lượng lớn thời gian sử dụng của thanh niên hiện nay. Thời gian tới, nên tiếp tục đẩy mạnh chiến dịch “Mỗi ngày một tin tốt, mỗi tuần một câu chuyện đẹp”, lan tỏa những tin tức tốt đến mọi người xung quanh và ngược lại từ đó xây dựng một cộng đồng sống luôn tích cực với những tin tức tốt để giúp thanh niên phát triển hơn trong môi trường đó. Không để môi trường sống ảnh hưởng xấu đến ý thức thượng tôn pháp luật của thanh niên.

III. Kết luận

Như vậy, trong bối cảnh hội nhập quốc tế, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin, mạng xã hội và nền kinh tế thị trường, nhiều luồng giá trị và văn hóa ngoại lai đã tác động sâu sắc đến nhận thức, lối sống của giới trẻ. Một bộ phận thanh thiếu niên, do thiếu định hướng, thiếu sự quan tâm của gia đình và xã hội, dễ sa vào cám dỗ, vi phạm chuẩn mực đạo đức, thậm chí pháp luật. Đây là vấn đề không chỉ mang tính xã hội, mà còn là thách thức đối với sự phát triển bền vững của đất nước, chính vì vậy công tác phòng ngừa, răn đe và giáo dục thanh thiếu niên vi phạm pháp luật là nhiệm vụ vừa cấp thiết, vừa lâu dài, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ của toàn hệ thống chính trị trên địa bàn cả nước hiện nay.

ThS. Lưu Thị Xuân

Khoa Nhà nước và pháp luật

Tài liệu tham khảo

1. Phạm Thị Thanh Huyền, “Giáo dục tinh thần thượng tôn pháp luật theo tư tưởng Hồ Chí Minh cho sinh viên Việt Nam’, Tạp chí Công dân và Khuyến học, số tháng 11/2022.

2. Kết luận số 80-KL/TW ngày 20/6/2020 của Ban Bí thư về việc tiếp tục thực hiện Chỉ thị 32-CT/TW của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng trong công tác phổ biến, giáo dục pháp luật, nâng cao ý thức chấp hành pháp luật của cán bộ, nhân dân.

3. https://thanhnienviet.vn/tinh-hinh-vi-pham-phap-luat-trong-thanh-thieu-nien-thuc-trang-va-giai-phap-209250306094953718.htm